Berichten

Nepnieuws en coronacomplotten: wat is het en hoe ga je ermee om?

Informatie en tips voor professionals die met jongeren werken

Nepnieuws is niets nieuws. Van oudsher wordt het ingezet als effectief propagandamiddel. Zo verspreidde Ramses II in het oude Egypte leugens over een overwinning op zijn tegenstanders. In werkelijkheid eindigde de slag onbeslist. Aan het begin van de 21e eeuw is fake news een vaste samenstelling geworden door geheel verzonnen satirische nieuwsberichten op websites zoals The Onion of in Nederland De Speld. Sinds de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 2016 is de term wereldwijd gangbaar.

Extremisme, politiek gewin of pesten

Nepnieuws kent verschillende vormen (zie blauwe kader hieronder) en ook de type boodschappen en doelen ervan zijn divers. Zo heb je nepnieuws die (verborgen) extreme of extremistische boodschappen bevatten, met als doel om bijvoorbeeld jongeren te radicaliseren. Er is ook nepnieuws ten behoeve van politiek gewin, zoals ten tijde van de genoemde presidentsverkiezingen waarbij vaak naar Rusland wordt gewezen als verspreider. Veel voorkomende nepnieuwsberichten kennen bovendien het concept false framing: berichten zijn zo aangepast dat de conclusies totaal anders zijn dan de originele bron. Nepnieuws wordt niet alleen verspreid via tekst, ook op sociale media wordt nepnieuws steeds meer gedeeld via afbeeldingen en video’s. Door de zogenoemde deepfake-software zijn nepvideo’s bijna niet meer van echte video’s te onderscheiden (hier bekijk je enkele deepfake-video’s). Daarnaast komt nepnieuws ook voor op lokaal niveau. Bijvoorbeeld in een WhatsApp-groep of Snapchat waar nepberichten over iemand worden verspreid, met als doel om iemand te pesten of kleineren. Op grote schaal spelen tenslotte complot- of samenzweringstheorieën, die je als het ware kunt zien als de overtreffende trap van nepnieuws.

Verschillende vormen van nepnieuws

Nepnieuws is een paraplubegrip voor verschillende vormen van foutieve nieuwsberichten.

Desinformatie: onware of onnauwkeurige informatie die expres wordt gemaakt en verspreid om geld te verdienen, of om iemand, een groep mensen, een organisatie of land te beschadigen (Rijksoverheid).
Complottheorieën: het veelal uit achterdocht voortkomende idee dat een bepaald verschijnsel op sociaal, politiek of economisch gebied het gevolg is van een grootscheepse samenzwering.
Hoax: een nepbericht dat wordt verspreid via e-mail of sociale media. De ontvangers of lezers worden gevraagd om het bericht zoveel mogelijk te delen.
Deepfake-afbeeldingen en video’s: deepfakes zijn afbeeldingen of video’s die door kunstmatige intelligentie worden gecreëerd of gemanipuleerd. Voorheen was deze techniek alleen weggelegd voor specialisten, maar door handige tools kan tegenwoordig iedereen vrij eenvoudig deepfakes maken.

Tenslotte bestaat er ook zoiets als ‘pulpnieuws’. Dit hoeft echter niet altijd verzonnen te zijn. Toch kan op sites waar pulpnieuws staat, bijvoorbeeld Viraaltjes.nl, ook nepnieuws verspreid worden. Pulpnieuws (in het Engels: junk news) is nieuws van lage journalistieke kwaliteit, geproduceerd door onbekende mediamerken (met namen als Viraaltjes), met sensationele inhoud en clickbait-koppen. Uit onderzoek van het Leiden Institute of Advanced Computer Science (LIACS) in samenwerking met het Leidse factcheck-initiatief Nieuwscheckersblijkt blijkt dat dit soort sensationele berichten afkomstig van obscure websites, op Facebook meer likes en reacties krijgen dan nieuws van erkende nieuwsmedia als NOS, NU.nl en NRC.

‘Begin van de eindtijd’

Aan het begin van de wereldwijde coronacrisis vierde de complottheorie hoogtij. Bij complottheorieën worden verbanden gelegd tussen gebeurtenissen zonder dat daar wetenschappelijk bewijs voor is. Vaak is complotdenken vooral een reactie op angst en is het ingebed in het huidige politieke of maatschappelijke klimaat. Zo zou het coronavirus uit Amerika komen om China omver te werpen of juist uit China om de Amerikaanse economie om zeep te helpen. Een artikel waarin wordt gesteld dat virussen niet van mens tot mens overdraagbaar zijn – ‘We worden onnodig bang gemaakt. De overheid veroorzaakt heel veel stress’, aldus de auteur op Gezond Wereldnieuws – was ruim 17.000 keer gedeeld op Facebook, zo telde NUcheckt. Ook een populaire complottheorie: het 5G-netwerk veroorzaakt of verergert corona. Jongerenwerkers die deelnamen aan Project Grey vertelden dat onder religieuze jongeren de complottheorie rondging dat de coronacrisis het begin van de eindtijd inluidde. Andere jongeren dachten juist: ‘Jezus komt terug.’

Prefrontale cortex

Jongeren lijken gevoelig(er) te zijn voor complottheorieën en nepnieuws die op sociale media en berichtendiensten als WhatsApp circuleren. Uit een eerder grootschalig onderzoek van de Stanford University is bekend dat jongeren niet het verschil herkennen tussen echt nieuws en nepnieuws, evenals tussen een echt nieuwsbericht en een advertentie. Volgens hoogleraar mediagebruik Elly Konijn van de VU, geciteerd op de site van de NOS, heeft dat te maken met dat de prefrontale cortex – het deel van de hersenen dat in dit geval reflecteert op het waarheidsgehalte van een bericht – bij jongeren nog in ontwikkeling is. Bij mensen die in complottheorieën geloven speelt bovendien ook de confirmation bias: je ziet alleen de bewijzen die het complot bevestigen en wuift experts weg die het tegendeel laten zien. Ook uit een verkenning van Kennisplatform Integratie & Samenleving onder jongeren uit niet-stedelijke gebieden komt naar voren dat een deel van de jongeren beïnvloedbaar is voor nepnieuws. Sommigen van hen nemen dit al snel voor waarheid aan en verspreiden dit ook actief.

fakenews

Wat is het probleem?

Wanneer jongeren (en volwassenen) nepnieuws niet goed herkennen, is ten eerste het risico groter dat zij desinformatie onbewust verspreiden. Bovendien kost het volgens de eerder aangehaalde hoogleraar Konijn veel moeite om dit soort informatie te ontkrachten en heeft het effect op de lange termijn; iemand die tussen zijn of haar twaalfde en achttiende veel nepnieuws heeft gelezen en voor waar heeft aangenomen, gelooft dat waarschijnlijk op zijn dertigste nog. Ook kunnen nepnieuws en complottheorieën mensen motiveren om actie te ondernemen: wel of niet stemmen bij de verkiezingen, niet vaccineren van kinderen of aansluiten bij een extremistische groep. Daarnaast kunnen nepnieuwsberichten tegenstellingen tussen groepen aanjagen. Door nepnieuws zetten jongeren zich tijdens de identiteitsontwikkeling af tegen de groep die dit nepnieuws niet gelooft en daarmee wordt de eigen groepsidentiteit en samenhang versterkt (Van Wonderen & Van den Berg, 2019).

Zo herken je nepnieuws

De beste manier om de invloed van nepnieuws tegen te gaan, is jongeren te helpen om te herkennen wat echt en wat nep is. Het liefst begin je hier al zo vroeg mogelijk mee; op de basisschool al. Wat natuurlijk ook helpt, is wanneer jongerenwerkers of andere professionals die met jongeren werken óók zelf digitaal vaardig zijn om zich in de online leefwereld van jongeren te begeven. Want ook voor volwassenen is het lastig om nepnieuws te herkennen (en ook volwassenen geloven in complottheorieën).

De Washington State University heeft een methode ontwikkeld om nepnieuws te herkennen. Deze zogenoemde HALT-methode werkt als volgt:

  1. HO! – Lees je een bericht dat heftige emoties oproept of waarbij je de sterke behoefte voelt om deze te delen? Maak dan eerst even pas op de plaats en ga door naar stap 2.
  2. Analyseer de bron – Is het medium betrouwbaar? Is het een gerenommeerde nieuwsbron? Staat er een auteur vermeld? En zo ja, kan je ook andere artikelen van deze schrijver vinden of is het een nepauteur?
  3. Lokaliseer betere berichtgeving – Als gerenommeerde media over hetzelfde nieuws berichten, vergroot dat de betrouwbaarheid. Wanneer andere media dit niet doen, is de kans groot dat het nep is.
  4. Traceer originele context – Bekijk de datum: als het niet recent is, kan het bericht verouderd zijn. Trap niet in clickbait; klik altijd door naar het artikel dat iemand op sociale media heeft gedeeld en controleer of deze overeenkomt met de post op sociale media.

Ben je jongerenwerker en ben je op zoek naar een handige tool voor jongeren om nepnieuws te leren herkennen? Bianca Boender van You!nG ontwikkelde, in samenwerking met Joline Verloove van Movisie/Kennisplatform Integratie & Samenleving, een handige ‘fake news checklist’.

You!nG Fake news checklist

Download de checklist hier (pdf) 

Serious gaming tegen nepnieuws en vóór weerbaarheid op sociale media:

  • #YNG Escape Game. Een escaperoomspel inclusief lesprogramma om jongeren weerbaar en sterker te maken op het gebied van sociale media. Het spel wordt door teams van maximaal zeven personen in vier identieke escaperooms tegelijkertijd gespeeld. De teams strijden om wie het eerste weet waarom tiener Yara vermist is en wie haar zo snel mogelijk kan redden. De #YNG Escape Game is ontwikkeld door organisatie You!nG.
  • Under Pressure. Een lesmethode waarin peer education en gamification worden gecombineerd met als doel enerzijds het versterken van weerbaarheid tegen desinformatie onder jongeren om polarisatie, isolatie en extremisme tegen te gaan, anderzijds om het democratisch burgerschap te versterken. Under Pressure is ontwikkeld door Diversion en partners.
  • Slechtnieuws.nl. Een online game voor het herkennen van nepnieuws. Het spel is ontwikkeld door DROG.

Wat werkt om complotdenken tegen te gaan?

Vaak willen jongeren en volwassenen die in complottheorieën geloven, hierin vaak ook echt geloven. Toch is het zinvol om hen hier op een respectvolle manier mee te confronteren. Onderzoek uit 2016 laat zien dat het werkt om iemand te wijzen op inconsistenties van het complot, vooral wanneer de persoon die deze tegenargumenten geeft wordt gezien als intelligent en competent. Sociaal psycholoog Jan van Prooijen, dé Nederlandse expert op complottheorieën, geeft op RTL Nieuws de volgende tips voor de omgang met complotdenkers: neem de persoon serieus, houd de discussie open en laat niet tussen de regels door blijken dat je op hem of haar neerkijkt. Vraag waar die persoon het op baseert en wat voor bewijs hij of zij denkt te hebben. Volgens Van Prooijen overschatten mensen namelijk vaak de kennis die ze hebben. Dat kun je goed gebruiken om complotdenkers zichzelf te laten inzien dat ze niet zo zeker weten wat er speelt. Niet alleen ouders maar ook jongerenwerkers en professionals in het onderwijs kunnen een belangrijke rol spelen in het tegengaan van complotdenken en het herkennen van nepnieuws.

Dit artikel is tot stand gekomen door een samenwerking tussen You!nG en Joline Verloove van Movisie

Een betekenisvolle relatie, DE sleutel voor goed jongerenwerk (inclusief gratis tool)

Maak jij impact? Een betekenisvolle relatie is DE sleutel tot goed jongerenwerk. Dit blijkt uit een onderzoek van de Hogeschool van Amsterdam dat afgelopen maand is gepubliceerd. Een krachtige band tussen een jongeren en hun jongerenwerkers is bepalend voor de persoonlijke groei van de jongeren.

Met steun van de jongerenwerker ontwikkelen jongeren hun sociale vaardigheden. Ook krijgen ze een sterker gevoel voor eigenwaarde, bouwen ze aan een sociaal netwerk en leren ze verantwoordelijkheid dragen. Het onderzoek van de HvA toont verder aan dat jongeren die 7 of meer maanden deelnemen aan jongerenwerk beter en meer participeren in de maatschappij. Deze jongeren doen vaker vrijwilligerswerk, lopen stage of hebben een bijbaan.

JIJ bent de methodiek!

De resultaten van dit onderzoek bevestigen de visie en werkwijze van You!nG. Onze quote: Jij bent van invloed! En in onze You!nGtrainingen zeggen we: JIJ bent de methodiek!

Natuurlijk zorgen we ervoor dat onze You!nGmethodieken inhoudelijk sterken makkelijk in gebruik zijn. Maar eerlijk is eerlijk. Uiteindelijk is elke jongerenwerker de methodiek. Hij/zij kan het programma breken of maken. Daarom vinden we het zo belangrijk dat jongerenwerkers en professionals zich laten trainen. Een goede jongerenwerker is een jongerenwerker die zich zijn leven lang blijft ontwikkelen.

Betrouwbaar zijn

Betekenisvolle relaties met jongeren zijn relaties die hen vertrouwen geven en waarbij zij in staat zijn volledig zichzelf te zijn. Het zijn relaties waarbij jongeren niet bevooroordeeld worden en waarbij ze weten dat ze op je kunnen rekenen. Wanneer dan ook. Dat betekent dat je aanwezig bent in het leven van jongeren. Het contact tussen jou en de jongeren is daarbij zo groot en diepgaand dat het impact heeft in hun leven.

Je bouwt aan een betekenisvolle relatie met wederzijds respect en waardering. Toon dus oprechte interesse in de jongeren. Wees echt en authentiek. Verder is het van groot belang dat je aansluit bij de beleving en behoeften van de jongeren.

Neem de tijd

Om een betekenisvolle relatie met jongeren te krijgen is tijd nodig. Daarnaast is er tijd nodig om effect te hebben in hun leven en de uitwerking te zien van jullie relatie. Hoe sterker deze relatie is, hoe groter de ontwikkeling van de jongeren. Hoe langer de betekenisvolle relatie duurt, hoe hoger het niveau van eigen kracht en participatie van de jongeren. Wauw! Wat een verantwoordelijkheid! Als jongerenwerker heb je echt de kans om van positieve invloed te zijn! Jij kunt impact maken! Jij kunt echt van betekenis zijn!

 

Effect van betekenisvolle relaties

Het effect van een betekenisvolle relatie is groot. We geven je een aantal belangrijke, positieve gevolgen.

    • Sociale netwerk-Via het jongerenwerk komen jongeren in contact met elkaar. Jongerenwerkers ondersteunen ze in het contact leggen, in het onderhouden van dat contact en in het omgaan met en bemiddelen bij conflicten. Hoe sterker het sociale netwerk van jongeren is, hoe minder zij uitvallen of een beroep doen op gespecialiseerde voorzieningen.
    • Eigenwaarde-De jongerenwerker heeft grote betekenis in het bewust maken van de eigenwaarde van de jongeren. Dat kan bijvoorbeeld door het aanmoedigen in wat de jongeren goed kunnen. Zo stimuleren zij het zelfvertrouwen van de jongeren. En jongeren die zichzelf de moeite waard vinden, staan steviger in het leven. Ze functioneren beter, zijn psychisch gezonder en hebben minder stress.
    • Maatschappelijk participeren-Doordat de jongerenwerker een stimulerende rol heeft en kijkt naar de talenten van jongeren, gaan jongeren zich meer inzetten in de maatschappij. Hoe meer jongeren betrokken zijn bij het jongerenwerk, hoe meer ze zich inzetten als vrijwilliger. Ik ontmoette laatst bijvoorbeeld een jongen die filmpjes maakte voor de wijk en voor het jongerenwerk. Super tof!
    • Relationele vaardigheden-Hoe gaan we met elkaar om? Wat is ervoor nodig om relaties, contacten en verbintenissen aan te gaan in het leven? Jongerenwerkers helpen jongeren zodat ze waardering leren geven en ontvangen. Ook groeien ze in begrip van henzelf en anderen en in het uiten van hun gevoel. Relationele vaardigheden stellen jongeren in staat om mee te doen in sociale verbanden. Zo kunnen ze zich op een goede manier verhouden tot andere mensen en voor zichzelf opkomen.

Jij bent van invloed!

Wat een bijzondere taak heb jij als je werkt met jongeren! Hoe tof is het om betrokken te zijn in het leven van jongeren. Juist tijdens die cruciale leeftijd waar ze grote keuzes maken en midden in hun ontwikkeling zitten.

Wat een grote verantwoordelijkheid hebben wij als professionals om daar goed mee om te gaan. Om hun het beste van onszelf te geven. Zeker nu we weten dat een betekenisvolle relatie echt een verandering brengt in het leven van jongeren. Of je nu 1 op 1 werkt met jongeren of juist in groepsverband: jongeren leren van jou en van anderen Laat je dus trainen! Zorg dat jij de methodiek bent.

Gratis tool

Wij helpen je graag in deze belangrijke taak. Daarom geven we regelmatig cadeautjes die jou ondersteunen in het jongerenwerk. Speciaal voor het ontwikkelen van betekenisvolle relaties bieden we je de tool Life Events Line gratis aan. Doel van de werkvorm: Jongeren en professionals gaan in gesprek met elkaar. • Jongeren en professionals leren elkaar beter kennen. • Jongeren en professionals bouwen aan een betekenisvolle relatie. • Jongeren en professionals leren van elkaar. • Jongeren ontdekken dat iedereen uniek is. • Jongeren worden bewust van de verschillende situaties in hun leven. • Professionals krijgen inzicht in het leven van de jongeren.

 

 

 

 

 

Hilariteit om Netflix en Chill: ben jij op de hoogte?

We zijn op vakantie en besluiten na een dag wandelen in de bergen dat we lekker gaan chillen. Ik zet 3 grote bakken chips, nootjes, chocolade en frisdrank neer voor ons grote pubergezin. We kiezen samen een film op Netflix en we zitten er helemaal klaar voor. Dat wordt een lekker avondje samen.
Tijdens de start van de film moet er natuurlijk nog een en ander gesnapt worden. Even aan iedereen op Snapchat laten weten dat we relaxed een film gaan kijken. Een van onze pubers (ik zal haar even Netflix puber noemen) snapt nog even een foto van het televisiescherm met de opmerking Netflix en Chill!

Weet je wel wat dat betekent?
De volgende ochtend ziet 1 van onze andere pubers haar bericht op Snapchat. “Weet je wel wat dat betekent?” Onze Netflix puber zegt “Huh? Nee? Wat dan?” Hilariteit alom. Want, zoals de andere puber uitlegt, Netflix en Chill betekent dat je een film gaat kijken, maar dat je eigenlijk boom dingen gaat doen (aldus haar woorden 🙂 ).Vol verwondering zegt de Netflix puber: “Nee, hoor. Dat gebruiken mijn vriendinnen niet, dat is niet waar.” Een zoekactie op Google is snel gedaan evenals een navraag bij de andere pubers in huis. En ja hoor, de Netflix puber moet er aan geloven. Het betekent toch echt dat.

En dat wordt wel bevestigd als ze vervolgens op haar Snapchat kijkt. Volop berichtjes als

  • Je weet toch wel wat dat betekent?
  • Ik weet dat jij dit niet bedoelt want jij bent innocent!
  • Je bent té onschuldig meis.
  • (Iemand vraagt) Met wie kijk je dat? (Haar antwoord: met mijn broer kijk ik naar Brooklin 99) Weet je zeker dat je dat aan het doen bent?

Na een beschamend moment, kan onze Netflix puber er gelukkig hard om lachen. Ze zegt: “Iedereen weet toch dat ik dat niet doe.”

Er zijn er meer
Onze Netflix puber is trouwens niet de enige die niet helemaal op de hoogte is van het fenomeen Netflix en Chill. Albert Heijn had deze slogan laatst als koptekst in hun magazine. En onlangs zag ik op mijn Insta een berichtje van een organisatie voor jonge mantelzorgers. Met grote letters hadden ze een mooie uitnodiging: ’Netflix & Chill-middag. Met daaronder de tekst. Heb jij iemand in je omgeving die extra aandacht nodig heeft? Chillmiddag met knutselen, challenge pannenkoeken versieren, Netflix en meer’’. Ook daar waren de jongerenwerkers zich niet bewust van de dubbele betekenis van Netflix en Chill.
En eerlijk is eerlijk, het is ook bijna niet bij te houden. De jongerencultuur, de online cultuur, de communicatie die daarbij hoort: het gaat allemaal super snel. Daarom hebben we voor jou een aantal jongerenzaken op een rij gezet.

Netflix en Chill
Wat betekent Netflix en Chill nu echt? Als je het letterlijk neemt, dan betekent het natuurlijk gewoon een avondje chillen door een film of serie te kijken op Netflix. Maar Netflix en Chill heeft ook een tweede betekenis: een avondje seks met of zonder Netflix. Dit is niet alleen in Nederland zo, maar wereldwijd. In 2015 raakt Netflix and Chill algemeen bekend als meer dan een avondje films kijken: het werd een synoniem voor een seksdate.

Seks in emoji
In emoji, zoals in WhatsApp-berichten en chats, is de gangbare weergave 🍿 & ❄️, waarbij de popcorn emoji het filmkijken symboliseert en het sneeuwvlokje de chill/seks.
Zo zijn er meer emoji’s die een dubbele betekenis hebben zoals: een onschuldige 🍆aubergine heeft de betekenis van een piemel. De schattige 🍑perzik staat symbool voor billen of het vrouwelijk geslachtsdeel en de 🌮 taco voor vagina. Deze emoji’s worden in combinatie met andere emoji’s gebruikt om seksuele handelingen of wensen te communiceren. Zoals deze die voor zich spreken:
🍩🍌
🍆👄
🍑👋🏼

Deze emoji-combinaties zijn waarschijnlijk wat lastiger te herkennen:
🍆🍑🎉💫😊 good sex
🐍🌺 lame sex
🛁🍆🍑🚿 shower sex
🌵🔛♒ vibrator
🐣🐝💬 sex talk

Ons emoji gebruik
Sowieso gebruiken we in Nederland veel meer dan vroeger emoji’s ter ondersteuning van onze berichtjes. Jongeren berichten bijna niet zonder. Meer over dit onderzoek naar de meest gebruikte emoji’s in Nederland, vind je op deze site.

Dit zijn de meest gebruikte emoji’s met op nummer 1 de schaterlach met tranen in de ogen.

Het verschil tussen mannen en vrouwen in hun gebruik:

Laat je trainen!
En? Netflix en Chill: wist jij de betekenis? En van de emoji’s? Ik eerlijk gezegd niet allemaal. Toch wel handig om te weten trouwens voordat je als jongerenwerker of professional met jongeren communiceert.
Je ziet dat de online wereld een wereld op zich is. En zeker wat betreft de jongerencultuur online. Wil jij ook up-to-date zijn? Wil jij weten wat er zowel offline als online speelt in de jongerencultuur? Kom en laat je trainen! Zorg dat je als professional de meeste expertise hebt. Meld je aan voor een van onze You!nG trainingen.