Berichten

Nepnieuws en coronacomplotten: wat is het en hoe ga je ermee om?

Informatie en tips voor professionals die met jongeren werken

Nepnieuws is niets nieuws. Van oudsher wordt het ingezet als effectief propagandamiddel. Zo verspreidde Ramses II in het oude Egypte leugens over een overwinning op zijn tegenstanders. In werkelijkheid eindigde de slag onbeslist. Aan het begin van de 21e eeuw is fake news een vaste samenstelling geworden door geheel verzonnen satirische nieuwsberichten op websites zoals The Onion of in Nederland De Speld. Sinds de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 2016 is de term wereldwijd gangbaar.

Extremisme, politiek gewin of pesten

Nepnieuws kent verschillende vormen (zie blauwe kader hieronder) en ook de type boodschappen en doelen ervan zijn divers. Zo heb je nepnieuws die (verborgen) extreme of extremistische boodschappen bevatten, met als doel om bijvoorbeeld jongeren te radicaliseren. Er is ook nepnieuws ten behoeve van politiek gewin, zoals ten tijde van de genoemde presidentsverkiezingen waarbij vaak naar Rusland wordt gewezen als verspreider. Veel voorkomende nepnieuwsberichten kennen bovendien het concept false framing: berichten zijn zo aangepast dat de conclusies totaal anders zijn dan de originele bron. Nepnieuws wordt niet alleen verspreid via tekst, ook op sociale media wordt nepnieuws steeds meer gedeeld via afbeeldingen en video’s. Door de zogenoemde deepfake-software zijn nepvideo’s bijna niet meer van echte video’s te onderscheiden (hier bekijk je enkele deepfake-video’s). Daarnaast komt nepnieuws ook voor op lokaal niveau. Bijvoorbeeld in een WhatsApp-groep of Snapchat waar nepberichten over iemand worden verspreid, met als doel om iemand te pesten of kleineren. Op grote schaal spelen tenslotte complot- of samenzweringstheorieën, die je als het ware kunt zien als de overtreffende trap van nepnieuws.

Verschillende vormen van nepnieuws

Nepnieuws is een paraplubegrip voor verschillende vormen van foutieve nieuwsberichten.

Desinformatie: onware of onnauwkeurige informatie die expres wordt gemaakt en verspreid om geld te verdienen, of om iemand, een groep mensen, een organisatie of land te beschadigen (Rijksoverheid).
Complottheorieën: het veelal uit achterdocht voortkomende idee dat een bepaald verschijnsel op sociaal, politiek of economisch gebied het gevolg is van een grootscheepse samenzwering.
Hoax: een nepbericht dat wordt verspreid via e-mail of sociale media. De ontvangers of lezers worden gevraagd om het bericht zoveel mogelijk te delen.
Deepfake-afbeeldingen en video’s: deepfakes zijn afbeeldingen of video’s die door kunstmatige intelligentie worden gecreëerd of gemanipuleerd. Voorheen was deze techniek alleen weggelegd voor specialisten, maar door handige tools kan tegenwoordig iedereen vrij eenvoudig deepfakes maken.

Tenslotte bestaat er ook zoiets als ‘pulpnieuws’. Dit hoeft echter niet altijd verzonnen te zijn. Toch kan op sites waar pulpnieuws staat, bijvoorbeeld Viraaltjes.nl, ook nepnieuws verspreid worden. Pulpnieuws (in het Engels: junk news) is nieuws van lage journalistieke kwaliteit, geproduceerd door onbekende mediamerken (met namen als Viraaltjes), met sensationele inhoud en clickbait-koppen. Uit onderzoek van het Leiden Institute of Advanced Computer Science (LIACS) in samenwerking met het Leidse factcheck-initiatief Nieuwscheckersblijkt blijkt dat dit soort sensationele berichten afkomstig van obscure websites, op Facebook meer likes en reacties krijgen dan nieuws van erkende nieuwsmedia als NOS, NU.nl en NRC.

‘Begin van de eindtijd’

Aan het begin van de wereldwijde coronacrisis vierde de complottheorie hoogtij. Bij complottheorieën worden verbanden gelegd tussen gebeurtenissen zonder dat daar wetenschappelijk bewijs voor is. Vaak is complotdenken vooral een reactie op angst en is het ingebed in het huidige politieke of maatschappelijke klimaat. Zo zou het coronavirus uit Amerika komen om China omver te werpen of juist uit China om de Amerikaanse economie om zeep te helpen. Een artikel waarin wordt gesteld dat virussen niet van mens tot mens overdraagbaar zijn – ‘We worden onnodig bang gemaakt. De overheid veroorzaakt heel veel stress’, aldus de auteur op Gezond Wereldnieuws – was ruim 17.000 keer gedeeld op Facebook, zo telde NUcheckt. Ook een populaire complottheorie: het 5G-netwerk veroorzaakt of verergert corona. Jongerenwerkers die deelnamen aan Project Grey vertelden dat onder religieuze jongeren de complottheorie rondging dat de coronacrisis het begin van de eindtijd inluidde. Andere jongeren dachten juist: ‘Jezus komt terug.’

Prefrontale cortex

Jongeren lijken gevoelig(er) te zijn voor complottheorieën en nepnieuws die op sociale media en berichtendiensten als WhatsApp circuleren. Uit een eerder grootschalig onderzoek van de Stanford University is bekend dat jongeren niet het verschil herkennen tussen echt nieuws en nepnieuws, evenals tussen een echt nieuwsbericht en een advertentie. Volgens hoogleraar mediagebruik Elly Konijn van de VU, geciteerd op de site van de NOS, heeft dat te maken met dat de prefrontale cortex – het deel van de hersenen dat in dit geval reflecteert op het waarheidsgehalte van een bericht – bij jongeren nog in ontwikkeling is. Bij mensen die in complottheorieën geloven speelt bovendien ook de confirmation bias: je ziet alleen de bewijzen die het complot bevestigen en wuift experts weg die het tegendeel laten zien. Ook uit een verkenning van Kennisplatform Integratie & Samenleving onder jongeren uit niet-stedelijke gebieden komt naar voren dat een deel van de jongeren beïnvloedbaar is voor nepnieuws. Sommigen van hen nemen dit al snel voor waarheid aan en verspreiden dit ook actief.

fakenews

Wat is het probleem?

Wanneer jongeren (en volwassenen) nepnieuws niet goed herkennen, is ten eerste het risico groter dat zij desinformatie onbewust verspreiden. Bovendien kost het volgens de eerder aangehaalde hoogleraar Konijn veel moeite om dit soort informatie te ontkrachten en heeft het effect op de lange termijn; iemand die tussen zijn of haar twaalfde en achttiende veel nepnieuws heeft gelezen en voor waar heeft aangenomen, gelooft dat waarschijnlijk op zijn dertigste nog. Ook kunnen nepnieuws en complottheorieën mensen motiveren om actie te ondernemen: wel of niet stemmen bij de verkiezingen, niet vaccineren van kinderen of aansluiten bij een extremistische groep. Daarnaast kunnen nepnieuwsberichten tegenstellingen tussen groepen aanjagen. Door nepnieuws zetten jongeren zich tijdens de identiteitsontwikkeling af tegen de groep die dit nepnieuws niet gelooft en daarmee wordt de eigen groepsidentiteit en samenhang versterkt (Van Wonderen & Van den Berg, 2019).

Zo herken je nepnieuws

De beste manier om de invloed van nepnieuws tegen te gaan, is jongeren te helpen om te herkennen wat echt en wat nep is. Het liefst begin je hier al zo vroeg mogelijk mee; op de basisschool al. Wat natuurlijk ook helpt, is wanneer jongerenwerkers of andere professionals die met jongeren werken óók zelf digitaal vaardig zijn om zich in de online leefwereld van jongeren te begeven. Want ook voor volwassenen is het lastig om nepnieuws te herkennen (en ook volwassenen geloven in complottheorieën).

De Washington State University heeft een methode ontwikkeld om nepnieuws te herkennen. Deze zogenoemde HALT-methode werkt als volgt:

  1. HO! – Lees je een bericht dat heftige emoties oproept of waarbij je de sterke behoefte voelt om deze te delen? Maak dan eerst even pas op de plaats en ga door naar stap 2.
  2. Analyseer de bron – Is het medium betrouwbaar? Is het een gerenommeerde nieuwsbron? Staat er een auteur vermeld? En zo ja, kan je ook andere artikelen van deze schrijver vinden of is het een nepauteur?
  3. Lokaliseer betere berichtgeving – Als gerenommeerde media over hetzelfde nieuws berichten, vergroot dat de betrouwbaarheid. Wanneer andere media dit niet doen, is de kans groot dat het nep is.
  4. Traceer originele context – Bekijk de datum: als het niet recent is, kan het bericht verouderd zijn. Trap niet in clickbait; klik altijd door naar het artikel dat iemand op sociale media heeft gedeeld en controleer of deze overeenkomt met de post op sociale media.

Ben je jongerenwerker en ben je op zoek naar een handige tool voor jongeren om nepnieuws te leren herkennen? Bianca Boender van You!nG ontwikkelde, in samenwerking met Joline Verloove van Movisie/Kennisplatform Integratie & Samenleving, een handige ‘fake news checklist’.

You!nG Fake news checklist

Download de checklist hier (pdf) 

Serious gaming tegen nepnieuws en vóór weerbaarheid op sociale media:

  • #YNG Escape Game. Een escaperoomspel inclusief lesprogramma om jongeren weerbaar en sterker te maken op het gebied van sociale media. Het spel wordt door teams van maximaal zeven personen in vier identieke escaperooms tegelijkertijd gespeeld. De teams strijden om wie het eerste weet waarom tiener Yara vermist is en wie haar zo snel mogelijk kan redden. De #YNG Escape Game is ontwikkeld door organisatie You!nG.
  • Under Pressure. Een lesmethode waarin peer education en gamification worden gecombineerd met als doel enerzijds het versterken van weerbaarheid tegen desinformatie onder jongeren om polarisatie, isolatie en extremisme tegen te gaan, anderzijds om het democratisch burgerschap te versterken. Under Pressure is ontwikkeld door Diversion en partners.
  • Slechtnieuws.nl. Een online game voor het herkennen van nepnieuws. Het spel is ontwikkeld door DROG.

Wat werkt om complotdenken tegen te gaan?

Vaak willen jongeren en volwassenen die in complottheorieën geloven, hierin vaak ook echt geloven. Toch is het zinvol om hen hier op een respectvolle manier mee te confronteren. Onderzoek uit 2016 laat zien dat het werkt om iemand te wijzen op inconsistenties van het complot, vooral wanneer de persoon die deze tegenargumenten geeft wordt gezien als intelligent en competent. Sociaal psycholoog Jan van Prooijen, dé Nederlandse expert op complottheorieën, geeft op RTL Nieuws de volgende tips voor de omgang met complotdenkers: neem de persoon serieus, houd de discussie open en laat niet tussen de regels door blijken dat je op hem of haar neerkijkt. Vraag waar die persoon het op baseert en wat voor bewijs hij of zij denkt te hebben. Volgens Van Prooijen overschatten mensen namelijk vaak de kennis die ze hebben. Dat kun je goed gebruiken om complotdenkers zichzelf te laten inzien dat ze niet zo zeker weten wat er speelt. Niet alleen ouders maar ook jongerenwerkers en professionals in het onderwijs kunnen een belangrijke rol spelen in het tegengaan van complotdenken en het herkennen van nepnieuws.

Dit artikel is tot stand gekomen door een samenwerking tussen You!nG en Joline Verloove van Movisie

Vermissing Hania –voorkom dit! Noodzaak van de #YNG Escape Game

Op kantoor zien we het nieuws: Hania (12) uit Rotterdam is vermist. Sowieso naar nieuws, maar voor ons extra schrikken. We zijn namelijk al weken bezig met dit thema. Voor de ontwikkeling van de #YNG Escape Game bedachten we een scenario dat hier heel sterk op lijkt. Het komt ineens wel heel dichtbij.

Al maanden zijn we als You!nG-team bezig met de voorbereiding van de #YNG Escape Game.

Die is opgezet rondom de fictieve vermissing van het meisje Yara. Het is een educatieve escapegame met als thema social media. Het doel is dat jongeren zich bewuster worden van hun mediagebruik. Hoe bizar is het dat we, terwijl we hier zo mee bezig zijn geweest, worden geconfronteerd met de noodzaak ervan.

Ineens ook realiteit

Hania (12) uit Rotterdam is dus vermist. Uit het nieuws blijkt dat ze chatcontact heeft gehad met de dader. Deze man heeft haar vermoedelijk seksueel misbruikt. “Dat kan toch niet waar zijn!”, wordt er op kantoor geroepen. Een ander zegt: “Ik lees in het nieuws dat de chat met de man via een paardenspel ging.” Iemand anders vult aan: “Ja, en de man heeft ook een dochter die ook het spel speelt.”

We hebben heel wat vragen over en weer. Zou het meisje nog op de basisschool zitten? Hoe zou het voor ouders zijn? Hadden ze zicht op het online gebruik van hun dochter, had school een verantwoordelijkheid?

De nood is groot

Pfoe… wat is de pubertijd een kwetsbare tijd. En wat is de online wereld een kwetsbare wereld.  Naast onze ontzetting is er ook boosheid. Boosheid die omgezet word in daadkracht en gedrevenheid: zie je! Wat we doen als You!nG is noodzakelijk! De nood is groot en we willen kinderen en jongeren bereiken. Ze weerbaar maken, ze beschermen, ze bewust maken van de gevaren maar ook de mogelijkheden die de online wereld hen biedt. Kortom: die #YNG Escape Game moet gaan draaien!

#YNG Escape Game

De #YNG Escape Game gaat over het vermiste meisje Yara. In de game zijn de jongeren de recherche. Ze hebben van hun leidinggevende te horen gekregen dat de slaapkamer van Yara onderzocht moet worden. De jongeren moeten erachter komen waarom Yara vermist is en waar ze is. Is ze in gevaar, of is ze een opstandige, weggelopen tiener die haar zin niet krijgt?

De #YNG Escape Game is een educatieve escapegame met social media als thema.  Na het spelen van de game krijgen de jongeren een feedback-workshop waarin ze in gesprek gaan met elkaar en een professional. Ze reflecteren op de game, maar ook hun eigen mediagebruik.

De jongeren krijgen vervolgens een lesprogramma aangeboden in hun eigen omgeving, gegeven door hun mentor, leraar of jongerenwerker. Yara, het fictieve meisje, is ook na de #YNG Escape Game te volgen op Instagram.  Zij post regelmatig nieuwe items, zodat de jongeren blijvend berichten krijgen over de kansen en gevaren van social media.

Doelen van de game

Doel van onze #YNG Escape Game voor de jongeren:

Nooit meer

Wij willen dat situaties zoals die met Hania nooit meer voorkomen. Wij willen dat jongeren opgroeien tot emotionele en stabiele volwassenen die hun grenzen kunnen aangeven en goede keuzes kunnen maken. Dat ze durven te praten als er iets online gebeurt dat niet wenselijk is. Dat ze situaties herkennen, zodat ze bij voorbaat al contacten blokken en verwijderen. En dat ze zelf ook geen ongewenste dingen delen waar ze later spijt van krijgen.

Interesse gekregen?

Wil jij jongeren helpen dit te ontwikkelen? Vind ook jij dat alle jongeren kans moeten hebben op onze unieke educatieve experience zodat ze dit kunnen leren? Wil jij in jouw regio ook onze #YNG Escape Game?

Neem contact met ons op voor de mogelijkheden en speel met jouw jongeren de #YNG Escape Game!

Uit het nieuws:

Hania werd donderdagmiddag 27 juni als vermist opgegeven nadat ze niet thuiskwam van school. In de nacht naar vrijdag werd een AMBER Alert verstuurd omdat de politie zich ernstig zorgen maakte over haar veiligheid. Familieleden van het meisje hadden de politie verteld over eerdere chatcontacten van Hania. Deze gesprekken bleken inmiddels te zijn gewist. (nu.nl)

Hania werd donderdagmiddag als vermist opgegeven nadat ze niet thuiskwam van school. In de nacht naar vrijdag werd een AMBER Alert verstuurd omdat de politie zich ernstig zorgen maakte over haar veiligheid. Tijdens het onderzoek werd B. officieel al verdacht van het onttrekken van een minderjarige aan het ouderlijk gezag. Hier komt nu de aanklacht van ontucht bij.  Dit betekent dat het OM hem verdenkt van het plegen van seksuele handelingen met het minderjarige meisje. (ad.nl) Het vermiste meisje werd vrijdagavond 28 juni na een lange zoektocht gevonden samen met een 49-jarige Amerikaan in een hotelkamer in het Rotterdamse centrum.

 

Kan er AUB weer wat meer taboe zijn!

Ze is 16 en zit in het examenjaar. Ze moet een boek lezen bij het vak Nederlands. De docent had al gezegd: als je je er niet prettig bij voelt, moet je af en toe maar wat bladzijdes overslaan.

Thuis zegt ze ik voel me niet prettig bij dit boek en ik lees een aantal bladzijdes mee:  ‘’Ik ben boos op je, omdat ik mij genaaid voel. Als iemand hier iemand naait, ben ik het. Met je grote pik. Wat? Met je grote pik.. Ik mis je pik zoals jij mijn kut mist. Ja ik mis je grote harde pik heel erg.’’

Tja…..dat is nu niet de literatuur die ik voor ogen heb voor een 16-jarige. Misschien vind je dat preuts of doe ik moeilijk? Of misschien vind je dat te beschermend. Ik ben best wel wat gewend door mijn werk op de staat en door mijn groot pleeggezin. Mijn dochter is ook wel wat gewend en zeker niet onwetend of bleu. Nee hoor geloof mij, dit boek daar schrikt ze echt niet van en ze is zeker goed op de hoogte van hoe de maatschappij eruit ziet met de verschillende culturen en milieus.

Wat mij verbaasd is dat als mijn dochter schoorvoetend en met enige schroom haar grens aangeeft er niet echt positief op gereageerd wordt. Ik had liever gehad dat haar docent haar zou aanmoedigen over het feit dat ze haar grens aangeeft en haar autonomie aan het verwerven is in plaats van te vragen of ze niet al te beschermd opgevoed wordt.

 

Situatie 2:   Als jongen van net 18 neem je afscheid van je stage en je vrouwelijke collega’s geven je als afscheidscadeau een glossy met 500 mooiste vrouwen in lingerie of half naakt geposeerd. Hij voelde zich wat ongemakkelijk bij het cadeau. In het voorwoord van het blad staat: Wat is t ie lekker he? En nu ligt het meest felbegeerde tijdschrift in jouw handen klaar om verslonden te worden door twee, en tienduizend andere, hongerige ogen.

Situatie 3:  Ik sla thuis de lokale krant open en paginagroot zie ik een vrouw van de achterkant in lingerie en een grote strik om haar handen heen met de ondertitel “ Swingers moeten ook eten”. Het is een Valentijn-reclame voor een restaurant. In mijn werk is de zoveelste naaktfoto verstuurd en circuleert online onder schoolstudenten. Met als gevolg chantage, bedreiging en pestgedrag waardoor een meisje of jongen emotioneel gekwetst en beschadigd is.

Kan er AUB weer wat meer taboe zijn?
De maatschappij is ver-seksualiseert.  Feit is dat in de huidige maatschappelijke samenleving we steeds vroeger, en dus ook jonger, geconfronteerd worden met seks, erotiek en pornografie. Het taboe is doorbroken. Maar de vraag is en blijft of dat wel een positief gegeven is. Natuurlijk moet er geen taboe zijn op het thema seks, maar ik ben ervan overtuigd dat jongeren een vertekend beeld krijgen van seksualiteit en liefde door de voorbeelden hierboven en vraag ik mij af waar de goede voorbeelden zijn waar jongeren zich mee kunnen identificeren. En dan liever niet het boek wat mijn dochter moest lezen of mijn zoon waarvan verwacht wordt dat hij met 2 hongerige ogen de 500 mooiste vrouwen glossy moet lezen.

Mag het gewoon iets minder schreeuwerig? En laat jongeren in een veilige omgeving praten over seksualiteit en zich op een gezonde veilige manier ontwikkelen.

Wil je ook jongeren weerbaar maken op het gebied van lichamelijkheid en seksualiteit maak dan gebruik van onze methodieken. www.you-ng.nl

 

 

 

”Ja, ik kijk in de smartphone van mijn pubers!”

“Wat……kijk jij in de smartphone/mobieltjes van je pubers?!”
“Ja, daar kijk ik in. Hoezo?”

Stel je voor: je loopt over een drukke winkelstraat, met je kleuter, op zoek naar je auto die je in de buurt hebt geparkeerd. Je kleuter rent vooruit en je roept hard “stop”! En grijpt razendsnel zijn hand om hem te behoeden voor het verkeer.

Stel je voor je loopt tien jaar later weer over een drukke winkelstraat, inmiddels is je kleuter uitgegroeid tot een prachtige puber. Waarin bescherm je hem of haar dan? Tegen mensen die schade toe kunnen brengen? Leer je je dochter of zoon welke plekken in de stad niet veilig zijn om alleen te lopen? Dat het niet veilig is om snachts alleen over straat te lopen? Hoe je je kleedt als je over straat loopt? Wat leer jij je puber?

We leren kinderen en tieners hoe we in het leven mogen staan. Hoe gedraag je je in een wachtkamer van het ziekenhuis of in een restaurant? Beleefdheid, hand geven bij ontmoeting, twee woorden spreken, sociale omgangsregels. Hoe ga je om met mensen, bij je bijbaantje,die de kantjes er vanaf lopen? En hoe kom je voor jezelf op als je op school een project groepje hebt waarvan je het idee hebt dat jij alleen aan het project werkt? Hoe kun je als jongere bijdragen aan een mooiere maatschappij?

We leren ze normen en waarden. We leren ze omgaan met het leven in de ups en de downs.

MAAR….waarom doen we dat niet als het om hun online wereld gaat?! Dat klopt toch niet? Waarom vinden we het normaal om in de offline wereld jongeren te begeleiden maar online niet? Dan is opeens die smartphone privé. Dan is die computer niet toegankelijk.
En nee, het is geen gebrek aan vertrouwen of ongewenste controle als je meekijkt in dat mobieltje. Het is online begeleiden, online beschermen, online opvoeden.

 

5 tips om je jongere online te begeleiden:

1) Zorg voor basisvertrouwen met je jongere. Op basis van vertrouwen heb je invloed.

2) Steek tijd en aandacht in je je jongere

3) Wees geïnteresseerd in wat hij/zij online doet.

4) Zorg dat je op de hoogte bent van wat er online speelt.

5) Kijk online mee met je jongere en praat over wat je ziet. (Ga niet preken maar stel open vragen)

En ja, ik kijk mee in de smartphone van mijn pubers. We hebben mooie gesprekken. En soms hebben we lastige gesprekken. Soms zit de schrik er flink in na een onveilige situatie net zoals de schrik erin zit als je kind zomaar oversteekt. En vaak hebben we veel lol en lachen we, net zoals in de offline wereld.

Wil jij dat jongeren weerbaar worden? Wil jij dat jongeren zichzelf en andere beter leren kennen zodat ze in de online en offline wereld zich goed staande kunnen houden? Gebruik dan het I’M You!nG boekje of 1 van onze methodieken.